快乐巴利palinanda.cc

清净道论·修慧功德利益的解说 Paññābhāvanānisaṃsaniddeso

本经目录二十三、修慧功德利益的解说功德利益的阐明摧破种种烦恼论果等至论灭尽定论应供性等的成就论如是,在为令善人愉悦而造的《清净道论》中,于慧的修习之部,名为〈修慧功德利益的解说〉的第二十三章[终]。结语如是,为令善人愉悦而造的《清净道论》之论说,依圣典的计数,计有五十八诵分。《清净道论》论书,终。

已对照

二十三、修慧功德利益的解说

23. Paññābhāvanānisaṃsaniddeso
已对照

功德利益的阐明

Ānisaṃsapakāsanā
854缅 2.340已对照

八百五十四、而所说的「修习慧有什么功德利益」,此中我们[来]说。因为这所谓慧的修习有数百种功德利益;即使以长久的时间,也不容易详细阐明它的功德利益。而略说,它的功德利益应知是:摧破种种烦恼、体验圣果之味、能入灭尽定、应供性等的成就。

854. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘paññābhāvanāya ko ānisaṃso’’ti, tattha vadāma. Ayañhi paññābhāvanā nāma anekasatānisaṃsā. Tassā dīghenāpi addhunā na sukaraṃ vitthārato ānisaṃsaṃ pakāsetuṃ. Saṅkhepato panassā nānākilesaviddhaṃsanaṃ, ariyaphalarasānubhavanaṃ, nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatā, āhuneyyabhāvādisiddhīti ayamānisaṃso veditabbo.
已对照

摧破种种烦恼论

Nānākilesaviddhaṃsanakathā
855已对照

八百五十五、此中,凡从名色限定开始,依有身见等而说的摧破种种烦恼,这是世间的慧的修习的功德利益;凡在圣道刹那依结等而说的摧破种种烦恼,应知这是出世间的慧的修习的功德利益。

855. Tattha yaṃ nāmarūpaparicchedato paṭṭhāya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ vasena nānākilesaviddhaṃsanaṃ vuttaṃ, ayaṃ lokikāya paññābhāvanāya ānisaṃso. Yaṃ ariyamaggakkhaṇe saṃyojanādīnaṃ vasena nānākilesaviddhaṃsanaṃ vuttaṃ, ayaṃ lokuttarāya paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo.
已对照

犹如以可怖之势落下的雷电[摧破]山岩,

Bhīmavegānupatitā, asanīva siluccaye;
已对照

犹如为风势所煽起的火[焚尽]林野,

Vāyuvegasamuṭṭhito, araññamiva pāvako.
已对照

犹如自具光热、光轮炽然的太阳[驱散]黑暗,

Andhakāraṃ viya ravi, satejujjalamaṇḍalo;
已对照

对长夜以来随缠[众生]、造作一切不利的

Dīgharattānupatitaṃ, sabbānatthavidhāyakaṃ.
已对照

烦恼之网,已被修习的慧确能摧破它;

Kilesajālaṃ paññā hi, viddhaṃsayati bhāvitā;
已对照

因此应知,此中这功德利益是现见的。

Sandiṭṭhikamato jaññā, ānisaṃsamimaṃ idha.
已对照

果等至论

Phalasamāpattikathā
856已对照

八百五十六、「体验圣果之味(ariyaphalarasānubhavana)」者:不仅摧破烦恼,体验圣果之味也是慧的修习的功德利益。因为「圣果」称为须陀洹果等沙门果。体验它的味有两种行相:在道心路中[的转起],与依果等至的转起。此中,它在道心路中的转起已经显示过了。

856. Ariyaphalarasānubhavananti na kevalañca kilesaviddhaṃsanaññeva, ariyaphalarasānubhavanampi paññābhāvanāya ānisaṃso. Ariyaphalanti hi sotāpattiphalādi sāmaññaphalaṃ vuccati. Tassa dvīhākārehi rasānubhavanaṃ hoti. Maggavīthiyañca phalasamāpattivasena ca pavattiyaṃ. Tatrāssa maggavīthiyaṃ pavatti dassitāyeva.
857缅 2.341已对照

八百五十七、此外,那些说「仅仅结的舍断就名为果,并没有任何别的法」的人,为了令他们信服,也应举示这段经文——「加行安息之慧如何是果智?在须陀洹道的刹那,正见依见之义从邪见出起,从随转于它的诸烦恼与诸蕴出起,又从外在的一切相出起。由于那加行已安息,正见生起——这是道的果。」(《无碍解道》1.63)——应详说。

857. Apica ye ‘‘saṃyojanappahānamattameva phalaṃ nāma, na koci añño dhammo atthī’’ti vadanti, tesaṃ anunayatthaṃ idaṃ suttampi dassetabbaṃ – ‘‘kathaṃ payogapaṭippassaddhipaññā phale ñāṇaṃ? Sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiyā vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tampayogapaṭippassaddhattā uppajjati sammādiṭṭhi, maggassetaṃ phala’’nti (paṭi. ma. 1.63) vitthāretabbaṃ.
已对照

「不系属的四道与四沙门果——这些法是以无量为所缘的」(《法集论》1422),「广大法以无间缘为无量法之缘」(《发趣论》2.12.62)——诸如此类[的语句],在此也是证成[果之为法]的。

‘‘Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, ime dhammā appamāṇārammaṇā’’ (dha. sa. 1422). ‘‘Mahaggato dhammo appamāṇassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.62) evamādīnipi cettha sādhakāni.
858已对照

八百五十八、而为显示它在果等至中的转起,[有]这一设问:什么是果等至?谁入它?谁不入?为何入?如何入它?如何住立?如何出起?什么紧接在果之后?果又紧接在什么之后?

858. Phalasamāpattiyaṃ pavattidassanatthaṃ panassa idaṃ pañhākammaṃ – kā phalasamāpatti, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānaṃ, kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti?
859已对照

八百五十九、此中,「什么是果等至」者:即圣果于灭中的安止。

859. Tattha kā phalasamāpattīti yā ariyaphalassa nirodhe appanā.
860已对照

八百六十、「谁入它?谁不入?」者:一切凡夫都不入。为什么?因为未证得。而一切圣者都入。为什么?因为已证得。然而上位者不入下位[果],因为由于达到另一种人之性,[那下位果]已经安息;下位者也不入上位[果],因为未证得。而各人只入自己的果——这是此中的决断。

860. Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā na samāpajjanti. Kasmā? Anadhigatattā. Ariyā pana sabbepi samāpajjanti. Kasmā? Adhigatattā. Uparimā pana heṭṭhimaṃ na samāpajjanti, puggalantarabhāvupagamanena paṭippassaddhattā. Heṭṭhimā ca uparimaṃ, anadhigatattā. Attano attanoyeva pana phalaṃ samāpajjantīti idamettha sanniṭṭhānaṃ.
缅 2.342已对照

然而有些人说:「须陀洹与斯陀含也不入,只有上位的两种[圣者]入。」而这是他们的理由:因为这些人是于定作圆满者。由于凡夫也入自己所获得的世间定,那[理由]正是非理由。而在此何必思量理由与非理由?岂不是正在圣典中已说过:「哪十种种姓法依观而生起?为获得须陀洹道,胜过生起、转起……乃至……忧恼、外部的诸行之相,故为种姓。为入须陀洹果等至,[为获得]斯陀含道……乃至……为入阿罗汉果等至……为入空住等至……为入无相住等至,胜过生起……乃至……外部的诸行之相,故为种姓。」(《无碍解道》1.60)所以,此中应得出结论:一切圣者都各入自己的果。

Keci pana ‘‘sotāpannasakadāgāminopi na samāpajjanti. Uparimā dveyeva samāpajjantī’’ti vadanti. Idañca tesaṃ kāraṇaṃ, ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti. Taṃ puthujjanassāpi attanā paṭiladdhalokiyasamādhisamāpajjanato akāraṇameva. Kiñcettha kāraṇākāraṇacintāya. Nanu pāḷiyaṃyeva vuttaṃ – ‘‘katame dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjanti? Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ…pe… upāyāsaṃ bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Sotāpattiphalasamāpattatthāya sakadāgāmimaggaṃ …pe… arahattaphalasamāpattatthāya… suññatavihārasamāpattatthāya… animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ…pe… bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhū’’ti (paṭi. ma. 1.60). Tasmā sabbepi ariyā attano attano phalaṃ samāpajjantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.
861已对照

八百六十一、「为何入」者:为了现法乐住。因为犹如国王享受王位之乐、诸天享受天乐,同样,诸圣者[想着]「我们要享受圣的出世间之乐」,作了时程的限定,在随其所欲的刹那入果等至。

861. Kasmā samāpajjantīti diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ. Yathā hi rājā rajjasukhaṃ, devatā dibbasukhaṃ anubhavanti, evaṃ ariyā ‘‘ariyaṃ lokuttarasukhaṃ anubhavissāmā’’ti addhānapparicchedaṃ katvā icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattiṃ samāpajjanti.
862已对照

八百六十二、「如何入它?如何住立?如何出起?」者:首先,它的入有两种行相:由于不作意涅槃以外的所缘,以及作意涅槃。即如所说:「贤友,为入无相心解脱有二缘——不作意一切相,与作意无相界。」(《中部》1.458)

862. Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānanti dvīhi tāva ākārehi assā samāpajjanaṃ hoti – nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā nibbānassa ca manasikārā. Yathāha – ‘‘dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro’’ti (ma. ni. 1.458).
863已对照

八百六十三、而此中,这是入[它]的次第。因为欲求果等至的圣弟子,应独处静坐,依生灭等观诸行。对次第之观已转起的他来说,紧接于以行为所缘的种姓智之后,他依果等至而令心安止于灭。而此中,由于倾向于果等至,即使有学也只生起果,而不生起道。

863. Ayampanettha samāpajjanakkamo. Phalasamāpattatthikena hi ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā. Tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantarā phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appeti. Phalasamāpattininnatāya cettha sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo.
已对照

然而那些说「须陀洹[想着]『我要入果等至』而建立观,便成为斯陀含;斯陀含[便成为]阿那含」的人,应对他们说:「若是这样,阿那含将成为阿罗汉,阿罗汉[将成为]独觉佛,独觉佛[将成为]佛。所以这[说法]什么也不是,而且正是依圣典而被驳斥的。」——因此[它]也不应取。而应取的唯是这个:即使有学也只生起果,而不生起道。而他的果:若他所证得的是初禅的道,便只生起初禅的[果];若是第二禅等中任一禅的[道],便只生起第二禅等中任一禅的[果]。如是,首先,有它的入。

Ye pana vadanti ‘‘sotāpanno ‘phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī’ti vipassanaṃ paṭṭhapetvā sakadāgāmī hoti. Sakadāgāmī ca anāgāmī’’ti, te vattabbā ‘‘evaṃ sati anāgāmī arahā bhavissati, arahā paccekabuddho, paccekabuddho ca buddho. Tasmā na kiñci etaṃ, pāḷivaseneva ca paṭikkhitta’’ntipi na gahetabbaṃ. Idameva pana gahetabbaṃ – sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Phalañcassa sace anena paṭhamajjhāniko maggo adhigato hoti. Paṭhamajjhānikameva uppajjati. Sace dutiyādīsu aññatarajjhāniko, dutiyādīsu aññatarajjhānikamevāti. Evaṃ tāvassā samāpajjanaṃ hoti.
864缅 2.343已对照

八百六十四、而依「贤友,无相心解脱之住立有三缘——不作意一切相,作意无相界,与先前之行(pubbe abhisaṅkhāro)。」(《中部》1.458)这一语,它的住立有三种行相。此中,「与先前之行」者:即在等至之前对时间的限定。因为由于已限定「我要在某某时候出起」,只要那时候未到,它便住立。如是,有它的住立。

864. ‘‘Tayo kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro, pubbe ca abhisaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā tīhākārehi ṭhānaṃ hoti. Tattha pubbe ca abhisaṅkhāroti samāpattito pubbe kālaparicchedo. ‘‘Asukasmiṃ nāma kāle vuṭṭhahissāmī’’ti paricchinnattā hissā yāva so kālo nāgacchati, tāva ṭhānaṃ hoti. Evamassā ṭhānaṃ hotīti.
865已对照

八百六十五、而依「贤友,无相心解脱之出[定]有二缘——作意一切相,与不作意无相界。」(《中部》1.458)这一语,它的出起有两种行相。此中,「一切相(sabbanimittānaṃ)」者:即色相、受相、想相、行相、识相。诚然,他并非把这一切一并作意;然而这是依总摄一切而说的。所以,应知它的出起是这样的:作意那作为有分之所缘者时,便有从果等至的出起。

865. ‘‘Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāya sabbanimittānañca manasikāro, animittāya ca dhātuyā amanasikāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā dvīhākārehi vuṭṭhānaṃ hoti. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittānaṃ. Kāmañca na sabbānevetāni ekato manasikaroti sabbasaṅgāhikavasena panetaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ bhavaṅgassa ārammaṇaṃ hoti, taṃ manasikaroto phalasamāpattivuṭṭhānaṃ hotīti evamassā vuṭṭhānaṃ veditabbaṃ.
866已对照

八百六十六、「什么紧接在果之后?果又紧接在什么之后?」者:首先,紧接在果之后的,或是果,或是有分。而果,有紧接在道之后的,有紧接在果之后的,有紧接在种姓之后的,有紧接在非想非非想处之后的。此中,在道心路中[的果]是紧接在道之后的;前前[果]之后的后后[果]是紧接在果之后的;在诸果等至中,各最初的[果]是紧接在种姓之后的。而此中「种姓」应知是随顺。因为这已在《发趣论》中说过:「阿罗汉的随顺以无间缘为果等至之缘;诸有学的随顺以无间缘为果等至之缘。」(《发趣论》1.1.417)凡以之从灭[尽定]出起的那果,是紧接在非想非非想处之后的。此中,除了在道心路中生起的果,其余一切都名为依果等至而转起的。如是,这[果]依在道心路中或在果等至中生起,

866. Kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti phalassa tāva phalameva vā anantaraṃ hoti, bhavaṅgaṃ vā. Phalaṃ pana atthi maggānantaraṃ, atthi phalānantaraṃ, atthi gotrabhuanantaraṃ, atthi nevasaññānāsaññāyatanānantaraṃ. Tattha maggavīthiyaṃ maggānantaraṃ, purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ phalānantaraṃ. Phalasamāpattīsu purimaṃ purimaṃ gotrabhuanantaraṃ. Gotrabhūti cettha anulomaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ paṭṭhāne – ‘‘arahato anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo. Sekkhānaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Yena phalena nirodhā vuṭṭhānaṃ hoti, taṃ nevasaññānāsaññāyatanānantaranti. Tattha ṭhapetvā maggavīthiyaṃ uppannaṃ phalaṃ avasesaṃ sabbaṃ phalasamāpattivasena pavattaṃ nāma. Evametaṃ maggavīthiyaṃ phalasamāpattiyaṃ vā uppajjanavasena,
已对照

[是]焦虑已安息的、以不死为所缘的、美好的、

Paṭippassaddhadarathaṃ, amatārammaṇaṃ subhaṃ;
已对照

已吐弃世间的欲味的、寂静的最上沙门果,

Vantalokāmisaṃ santaṃ, sāmaññaphalamuttamaṃ.
已对照

为富于滋养、清净的乐所浸润——

Ojavantena sucinā, sukhena abhisanditaṃ;
已对照

那乐甘而又甘,犹如调以不死的蜂蜜。

Yena sātātisātena, amatena madhuṃ viya.
缅 2.344已对照

那圣果的、作为[其]味的无上之乐,

Taṃ sukhaṃ tassa ariyassa, rasabhūtamanuttaraṃ;
已对照

由于智者修习慧之后便获得它,

Phalassa paññaṃ bhāvetvā, yasmā vindati paṇḍito.
已对照

所以,此中这体验圣果之味,

Tasmā ariyaphalassetaṃ, rasānubhavanaṃ idha;
已对照

被称为观的修习的功德利益。

Vipassanābhāvanāya, ānisaṃsoti vuccati.
已对照

灭尽定论

Nirodhasamāpattikathā
867已对照

八百六十七、「入灭尽定的能力(nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatā)」者:不仅体验圣果之味,而且这入灭尽定的能力也应知是这慧的修习的功德利益。

867. Nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatāti na kevalañca ariyaphalarasānubhavanaṃyeva, ayaṃ pana nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāpi imissā paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo.
已对照

此中,为阐明灭尽定,[有]这一设问:什么是灭尽定?谁入它?谁不入?在何处入?为何入?如何入它?如何住立?如何出起?出起者的心趣向什么?已死者与已入[定]者有什么差别?灭尽定是有为的还是无为的?是世间的还是出世间的?是完成的还是非完成的?

Tatridaṃ nirodhasamāpattiyā vibhāvanatthaṃ pañhākammaṃ – kā nirodhasamāpatti, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kattha samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hoti, matassa ca samāpannassa ca ko viseso, nirodhasamāpatti kiṃ saṅkhatā asaṅkhatā lokiyā lokuttarā nipphannā anipphannāti?
868已对照

八百六十八、此中,「什么是灭尽定」者:即依次第之灭而有的心与心所诸法的不转起。「谁入它?谁不入?」者:一切凡夫、须陀洹、斯陀含,以及纯观的阿那含与阿罗汉都不入;而获得八等至的阿那含与漏尽者入。因为已说过:「由于具足二力,由于三行的安息,以十六智行、以九定行而有的自在之慧,是灭尽定之智。」(《无碍解道》论母 1.34)而这成就,除了获得八等至的阿那含与漏尽者,其他人没有。所以唯有他们入,而非其他人。

868. Tattha kā nirodhasamāpattīti yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti. Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā, sotāpannā, sakadāgāmino, sukkhavipassakā ca anāgāmino, arahanto na samāpajjanti. Aṭṭhasamāpattilābhino pana anāgāmino, khīṇāsavā ca samāpajjanti. ‘‘Dvīhi balehi samannāgatattā, tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā, soḷasahi ñāṇacariyāhi, navahi samādhicariyāhi vasībhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.34) hi vuttaṃ. Ayañca sampadā ṭhapetvā aṭṭhasamāpattilābhino anāgāmikhīṇāsave aññesaṃ natthi. Tasmā teyeva samāpajjanti, na aññe.
869已对照

八百六十九、然而此中,什么是二力……乃至……什么是自在之性?此中我们没有任何要说的;这一切都已在这一总说的解说中说过了。即如所说——

869. Katamāni panettha dve balāni…pe… katamā vasībhāvatāti? Na ettha kiñci amhehi vattabbaṃ atthi. Sabbamidaṃ etassa uddesassa niddese vuttameva. Yathāha –
缅 2.345已对照

「『以二力(dvīhi balehi)』者:二力即止力、观力。什么是止力?依出离的心一境性、不散乱是止力。依无瞋……依光明想……依不散乱……乃至……依随观舍离的入息……依随观舍离的出息的心一境性、不散乱是止力。依何义为止力?以初禅于诸盖不动摇,故为止力。以第二禅于寻、伺……乃至……以非想非非想处等至于无所有处想不动摇,故为止力。于掉举、与掉举俱行的诸烦恼及诸蕴不动摇、不摇晃、不颤动,故为止力。这是止力。

‘‘Dvīhi balehīti dve balāni samathabalaṃ vipassanābalaṃ. Katamaṃ samathabalaṃ? Nekkhammavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalaṃ. Abyāpādavasena… ālokasaññāvasena… avikkhepavasena…pe… paṭinissaggānupassiassāsavasena… paṭinissaggānupassipassāsavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalanti. Kenaṭṭhena samathabalaṃ? Paṭhamajjhānena nīvaraṇe na kampatīti samathabalaṃ. Dutiyajjhānena vitakkavicāre…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññāya na kampatīti samathabalaṃ. Uddhacce ca uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti samathabalaṃ. Idaṃ samathabalaṃ.
已对照

「什么是观力?无常随观是观力。苦随观……无我随观……厌离随观……离贪随观……灭随观……舍离随观是观力。于色的无常随观……乃至……于色的舍离随观是观力。于受……于想……于诸行……于识……于眼……乃至……于老死的无常随观;于老死的舍离随观是观力。依何义为观力?以无常随观于常想不动摇,故为观力。以苦随观于乐想不动摇……以无我随观于我想不动摇……以厌离随观于欢喜不动摇……以离贪随观于贪不动摇……以灭随观于集起不动摇……以舍离随观于执取不动摇,故为观力。于无明、与无明俱行的诸烦恼及诸蕴不动摇、不摇晃、不颤动,故为观力。这是观力。

‘‘Katamaṃ vipassanābalaṃ? Aniccānupassanā vipassanābalaṃ. Dukkhānupassanā… anattānupassanā… nibbidānupassanā… virāgānupassanā… nirodhānupassanā… paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ. Rūpe aniccānupassanā…pe… rūpe paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe… cakkhusmiṃ…pe… jarāmaraṇe aniccānupassanā. Jarāmaraṇe paṭinissaggānupassanā vipassanābalanti. Kenaṭṭhena vipassanābalaṃ? Aniccānupassanāya niccasaññāya na kampatīti vipassanābalaṃ. Dukkhānupassanāya sukhasaññāya na kampatīti… anattānupassanāya attasaññāya na kampatīti… nibbidānupassanāya nandiyā na kampatīti… virāgānupassanāya rāge na kampatīti… nirodhānupassanāya samudaye na kampatīti… paṭinissaggānupassanāya ādāne na kampatīti vipassanābalaṃ. Avijjāya ca avijjāsahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti vipassanābalaṃ. Idaṃ vipassanābalaṃ.
已对照

「『由于三行的安息(tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā)』者:由于哪三行的安息?入第二禅者,寻与伺这语行已安息;入第四禅者,入出息这身行已安息;入想受灭者,想与受这心行已安息。由于这三行的安息。

‘‘Tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyāti katamesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā? Dutiyajjhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā vacīsaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāsā kāyasaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca cittasaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Imesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā.
缅 2.346已对照

「『以十六智行(soḷasahi ñāṇacariyāhi)』者:以哪十六智行?无常随观是智行;苦……无我……厌离……离贪……灭……舍离……还灭随观是智行。须陀洹道是智行;须陀洹果等至是智行;斯陀含道……乃至……阿罗汉果等至是智行。以这十六智行。

‘‘Soḷasahi ñāṇacariyāhīti katamāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi? Aniccānupassanā ñāṇacariyā. Dukkhā… anattā… nibbidā… virāgā… nirodhā… paṭinissaggā… vivaṭṭānupassanā ñāṇacariyā. Sotāpattimaggo ñāṇacariyā. Sotāpattiphalasamāpatti ñāṇacariyā. Sakadāgāmimaggo…pe… arahattaphalasamāpatti ñāṇacariyā. Imāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi.
已对照

「『以九定行(navahi samādhicariyāhi)』者:以哪九定行?初禅是定行;第二禅……乃至……非想非非想处等至是定行。为获得初禅的寻、伺、喜、乐与心一境性……乃至……为获得非想非非想处等至的寻、伺、喜、乐与心一境性。以这九定行。

‘‘Navahi samādhicariyāhīti katamāhi navahi samādhicariyāhi? Paṭhamajjhānaṃ samādhicariyā. Dutiyajjhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti samādhicariyā. Paṭhamajjhānapaṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca. Imāhi navahi samādhicariyāhi.
已对照

「『自在(vasī)』者:有五自在:转向自在、入定自在、决意自在、出定自在、省察自在。随其所欲之处、所欲之时、所欲之久转向初禅,于转向没有迟缓——[这是]转向自在。随其所欲之处、所欲之时、所欲之久入初禅,于入定没有迟缓——[这是]入定自在……乃至……决意,于决意……乃至……出定,于出定……乃至……省察,于省察没有迟缓——[这是]省察自在。第二[禅]……乃至……随其所欲之处、所欲之时、所欲之久转向非想非非想处等至……乃至……省察,于省察没有迟缓——[这是]省察自在。这是五自在。」(《无碍解道》1.83)

‘‘Vasīti pañca vasiyo – āvajjanavasī, samāpajjanavasī, adhiṭṭhānavasī, vuṭṭhānavasī, paccavekkhaṇavasī. Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati, āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti āvajjanavasī. Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjati, samāpajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti samāpajjanavasī…pe… adhiṭṭhāti adhiṭṭhāne…pe… vuṭṭhāti vuṭṭhāne…pe… paccavekkhati paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī. Dutiyaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati …pe… paccavekkhati. Paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī. Imā pañca vasiyo’’ti (paṭi. ma. 1.83).
870缅 2.347已对照

八百七十、而此中「以十六智行」,这是就胜者而说;而阿那含则以十四智行[而有]。若是这样,斯陀含以十二[智行]、须陀洹以十[智行],为什么不行呢?不行,因为作为定之障碍的五欲功德之贪未被舍断。因为对他们来说,那[贪]未被舍断;所以止力不圆满;它不圆满时,由于力的欠缺,[他们]不能入应以二力而入的灭尽定。而阿那含已舍断那[贪],所以他是力圆满者;由于力圆满,[他]能[入]。因此世尊说:「从灭[尽定]出起者的非想非非想处善,以无间缘为果等至之缘。」(《发趣论》1.1.417)因为这是在《发趣论》[这部]大论中,就阿那含从灭[尽定]出起而说的。

870. Ettha ca ‘‘soḷasahi ñāṇacariyāhī’’ti ukkaṭṭhaniddeso esa. Anāgāmino pana cuddasahi ñāṇacariyāhi hoti. Yadi evaṃ sakadāgāmino dvādasahi sotāpannassa ca dasahi kiṃ na hotīti? Na hoti, samādhipāribandhikassa pañca kāmaguṇikarāgassa appahīnattā. Tesaṃ hi so appahīno. Tasmā samathabalaṃ na paripuṇṇaṃ hoti, tasmiṃ aparipūre dvīhi balehi samāpajjitabbaṃ nirodhasamāpattiṃ balavekallena samāpajjituṃ na sakkonti. Anāgāmissa pana so pahīno, tasmā esa paripuṇṇabalo hoti. Paripuṇṇabalattā sakkoti. Tenāha bhagavā – ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Idañhi paṭṭhāne mahāpakaraṇe anāgāminova nirodhā vuṭṭhānaṃ sandhāya vuttanti.
871已对照

八百七十一、「在何处入」者:在五蕴有中。为什么?因为[那里]有次第等至。而在四蕴有中,没有初禅等的生起,所以不能在那里入。然而有些人说:「因为[那里]没有所依处。」

871. Kattha samāpajjantīti pañcavokārabhave. Kasmā? Anupubbasamāpattisabbhāvato. Catuvokārabhave pana paṭhamajjhānādīnaṃ uppatti natthi. Tasmā na sakkā tattha samāpajjitunti. Keci pana ‘‘vatthussa abhāvā’’ti vadanti.
872已对照

八百七十二、「为何入」者:[他们]厌倦于诸行的转起与坏灭,[想着]「我们要就在现法中成为无心者,达到灭、[即]涅槃而安乐地住」而入。

872. Kasmā samāpajjantīti saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā diṭṭheva dhamme acittakā hutvā ‘‘nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā’’ti samāpajjanti.
873已对照

八百七十三、「如何入它」者:依止与观而奋起、已作前行之事者令非想非非想处灭——如是有它的入。因为凡唯依止而奋起者,达到非想非非想处等至便停住;凡唯依观而奋起者,达到果等至便停住;而凡依两者而奋起、作了前行之事、令非想非非想处灭者,他入它——此中这是略说。

873. Kathañcassā samāpajjanaṃ hotīti samathavipassanāvasena ussakkitvā katapubbakiccassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhayato, evamassa samāpajjanaṃ hoti. Yo hi samathavaseneva ussakkati, so nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana vipassanāvaseneva ussakkati, so phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana ubhayavaseneva ussakkitvā pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodheti, so taṃ samāpajjatīti ayamettha saṅkhepo.
874已对照

八百七十四、而这是详说:在此,欲入灭[尽定]的比丘,作完饭食之事,善洗手足,在僻静处所善敷设的座位上,结跏趺,保持其身正直,使念现起于面前而坐。他入初禅,出起之后,于其中观诸行为无常、苦、无我。

874. Ayaṃ pana vitthāro – idha bhikkhu nirodhaṃ samāpajjitukāmo katabhattakicco sudhotahatthapādo vivitte okāse supaññattamhi āsane nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā, so paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati.
缅 2.348已对照

而这观有三种:摄受诸行的观、果等至的观、灭尽定的观。此中,摄受诸行的观无论是钝或是利,都必定是道的近因。果等至的观唯有利的才适合,与道的修习相似。而灭尽定的观,不太钝也不太利的才适合。所以他以不太钝也不太利的观来观那些行。

Vipassanā panesā tividhā hoti – saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā, phalasamāpattivipassanā, nirodhasamāpattivipassanāti. Tattha saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā mandā vā hotu tikkhā vā, maggassa padaṭṭhānaṃ hotiyeva. Phalasamāpattivipassanā tikkhāva vaṭṭati maggabhāvanāsadisā. Nirodhasamāpattivipassanā pana nātimandanātitikkhā vaṭṭati. Tasmā esa nātimandāya nātitikkhāya vipassanāya te saṅkhāre vipassati.
已对照

然后入第二禅,出起之后,于其中同样观诸行。然后[入]第三禅……乃至……然后入识无边处,出起之后,于其中同样观诸行。同样,入无所有处,出起之后,作四种前行之事:各别系属物的不坏、僧团的等候、导师的召唤、时程的限定。

Tato dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Tato tatiyaṃ jhānaṃ…pe… tato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Tathā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti – nānābaddhaavikopanaṃ, saṅghapaṭimānanaṃ, satthupakkosanaṃ, addhānaparicchedanti.
875已对照

八百七十五、此中,「各别系属物的不坏(nānābaddhaavikopana)」者:凡不与这比丘[之身]系属为一、而是各别系属而存放的钵与衣、床与椅、住屋,或任何其他种类的资具,应如是决意:使它不受损坏,不因火、水、风、盗贼、老鼠等而毁坏。

875. Tattha nānābaddhaavikopananti yaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ ekābaddhaṃ na hoti, nānābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ pattacīvaraṃ vā mañcapīṭhaṃ vā nivāsagehaṃ vā aññaṃ vā pana kiñci parikkhārajātaṃ, taṃ yathā na vikuppati, aggiudakavātacoraundūrādīnaṃ vasena na vinassati, evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ.
已对照

此中,这是决意的方法:「愿这个和这个在这七日之内不被火烧,不被水冲走,不被风摧破,不被盗贼取走,不被老鼠等啃咬。」如是决意时,在那七日里,它不会有任何危难。

Tatridaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ ‘‘idañca idañca imasmiṃ sattāhabbhantare mā agginā jhāyatu, mā udakena vuyhatu, mā vātena viddhaṃsatu, mā corehi hariyatu, mā undūrādīhi khajjatū’’ti. Evaṃ adhiṭṭhite taṃ sattāhaṃ tassa na koci parissayo hoti.
已对照

而不作决意者,[其物]会因火等而毁坏,如大龙长老(Mahānāgatthera)那样。相传长老进入[其]母亲优婆夷的村落乞食。优婆夷施粥之后,请[他]坐在座堂中。长老入灭[尽定]而坐。他坐着时,座堂着了火,其余比丘各自拿起自己所坐的座位逃走了。村民们聚集过来,看见长老,说:「懒惰的沙门!」火烧了草、竹、木柴,围绕长老而止住。人们用水罐运水来浇灭[火],除去灰烬,涂整[地面],撒上花,礼敬而立。长老依所限定的时间出起,看见他们,[想]「我已显露了」,便腾空飞到毕扬古岛(Piyaṅgudīpa)去了。这名为各别系属物的不坏。

Anadhiṭṭhahato pana aggiādīhi vinassati mahānāgattherassa viya. Thero kira mātuupāsikāya gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Upāsikā yāguṃ datvā āsanasālāya nisīdāpesi. Thero nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi. Tasmiṃ nisinne āsanasālāya agginā gahitāya sesabhikkhū attano attano nisinnāsanaṃ gahetvā palāyiṃsu. Gāmavāsikā sannipatitvā theraṃ disvā ‘‘alasasamaṇo’’ti āhaṃsu. Aggi tiṇaveṇukaṭṭhāni jhāpetvā theraṃ parikkhipitvā aṭṭhāsi. Manussā ghaṭehi udakaṃ āharitvā nibbāpetvā chārikaṃ apanetvā paribhaṇḍaṃ katvā pupphāni vikiritvā namassamānā aṭṭhaṃsu. Thero paricchinnakālavasena vuṭṭhāya te disvā ‘‘pākaṭomhi jāto’’ti vehāsaṃ uppatitvā piyaṅgudīpaṃ agamāsi. Idaṃ nānābaddhaavikopanaṃ nāma.
缅 2.349已对照

凡与[身]系属为一的,如下衣、上衣或所坐的座位,对此不必另作决意;唯依等至便能守护它,如具寿僧耆婆(Sañjīva)那样。这也已被说过:「具寿僧耆婆的定遍满神通,具寿舍利弗的定遍满神通。」

Yaṃ ekābaddhaṃ hoti nivāsanapāvuraṇaṃ vā nisinnāsanaṃ vā, tattha visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Samāpattivaseneva naṃ rakkhati āyasmato sañjīvassa viya. Vuttampi cetaṃ ‘‘āyasmato sañjīvassa samādhivipphārā iddhi, āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhī’’ti.
876已对照

八百七十六、「僧团的等候(saṅghapaṭimānana)」者:即僧团的等候、期待。在这比丘到来之前不作僧团羯磨——此是其义。而此中,等候并不是他的前行之事,对等候的转向才是前行之事。所以应如是转向:「若我入灭[尽定]而坐七日时,僧团想在白羯磨等之中作任何羯磨,那么在没有任何比丘来召唤我之前,我就要出起。」因为如是作了之后而入的人,到那时必定出起。

876. Saṅghapaṭimānananti saṅghassa paṭimānanaṃ udikkhanaṃ. Yāva eso bhikkhu āgacchati, tāva saṅghakammassa akaraṇanti attho. Ettha ca na paṭimānanaṃ etassa pubbakiccaṃ, paṭimānanāvajjanaṃ pana pubbakiccaṃ. Tasmā evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne saṅgho uttikammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo hoti, yāva maṃ koci bhikkhu āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā samāpanno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva.
已对照

而凡不如是作者,僧团集会,不见他,[问]「某比丘在哪里?」当[有人]说「入了灭[尽定]」时,僧团便派遣某位比丘:「去,以僧团的名义召唤他。」于是那比丘站在他听得见的近处,刚说「贤友,僧团在等候你」,他便出起。因为僧团的命令就是如此重大。所以应转向那[事],使自己能自行出起,如是而入。

Yo pana evaṃ na karoti, saṅgho ca sannipatitvā taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti ‘‘nirodhasamāpanno’’ti vutte saṅgho kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha naṃ saṅghassa vacanena pakkosāhī’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘saṅgho taṃ āvuso paṭimānetī’’ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃ garukā hi saṅghassa āṇā nāma. Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ.
877已对照

八百七十七、「导师的召唤(satthupakkosana)」者:此处也是,对导师召唤的转向才是他的事。所以对那[事]也应如是转向:「若我入灭[尽定]而坐七日时,导师就已发生之事制定学处,或因那样的事缘而说法,那么在没有任何人来召唤我之前,我就要出起。」因为如是作了而坐的人,到那时必定出起。

877. Satthupakkosananti idhāpi satthupakkosanāvajjanameva imassa kiccaṃ. Tasmā tampi evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne satthā otiṇṇavatthusmiṃ sikkhāpadaṃ vā paññapeti, tathārūpāya vā atthuppattiyā dhammaṃ deseti, yāva maṃ koci āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā nisinno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva.
已对照

而凡不如是作者,僧团集会时,导师不见他,[问]「某比丘在哪里?」当[有人]说「入了灭[尽定]」时,[导师]便派遣某位比丘:「去,以我的名义召唤他。」于是那比丘站在他听得见的近处,刚说「导师召唤具寿」,他便出起。因为导师的召唤就是如此重大,所以应转向那[事],使自己能自行出起,如是而入。

Yo pana evaṃ na karoti, satthā ca saṅghe sannipatite taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti ‘‘nirodhasamāpanno’’ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha naṃ mama vacanena pakkosā’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘satthā āyasmantaṃ āmantetī’’ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃ garukaṃ hi satthupakkosanaṃ, tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ.
878缅 2.350已对照

八百七十八、「时程的限定(addhānapariccheda)」者:即寿命时程的限定。这比丘应善巧于时程的限定。应先转向自己的「寿行在七日中会转起或不会转起」,然后才入。因为若他不转向会在七日之内灭去的寿行就入了,他的灭尽定不能遮止死亡;由于在灭[尽定]之内没有死亡,他会在中途从等至出起。所以应先转向这[事],然后才入。因为其余的[前行之事],不转向也可以;但这[事]必须转向——[义注中]是这样说的。

878. Addhānaparicchedoti jīvitaddhānassa paricchedo. Iminā bhikkhunā addhānaparicchede sukusalena bhavitabbaṃ. Attano ‘‘āyusaṅkhārā sattāhaṃ pavattissanti na pavattissantī’’ti āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Sace hi sattāhabbhantare nirujjhanake āyusaṅkhāre anāvajjitvāva samāpajjati, nāssa nirodhasamāpatti maraṇaṃ paṭibāhituṃ sakkoti. Antonirodhe maraṇassa natthitāya antarāva samāpattito vuṭṭhāti. Tasmā etaṃ āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Avasesaṃ hi anāvajjitumpi vaṭṭati. Idaṃ pana āvajjitabbamevāti vuttaṃ.
879已对照

八百七十九、他如是入无所有处,出起之后,作了这前行之事,便入非想非非想处。于是越过一个或两个心次之后,便成为无心者,触证灭。然而为什么在他的两心之上,诸心不转起呢?因为是灭的加行。因为这比丘令止与观二法双运、登上八等至,这是次第灭的加行,而不是非想非非想处等至的[加行]——由于是灭的加行,两心之上[诸心]便不转起。

879. So evaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati. Athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti, nirodhaṃ phusati. Kasmā panassa dvinnaṃ cittānaṃ uparicittāni na pavattantīti? Nirodhassa payogattā. Idañhi imassa bhikkhuno dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭha samāpattiārohanaṃ anupubbanirodhassa payogo, na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāti nirodhassa payogattā dvinnaṃ cittānaṃ upari na pavattanti.
已对照

而凡比丘从无所有处出起之后,未作这前行之事就入非想非非想处,他在那之后不能成为无心者,退回来,又住立于无所有处。此中应说未曾走过路之人的譬喻——

Yo pana bhikkhu ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya idaṃ pubbakiccaṃ akatvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati, so parato acittako bhavituṃ na sakkoti, paṭinivattitvā puna ākiñcaññāyataneyeva patiṭṭhāti. Maggaṃ agatapubbapurisūpamā cettha vattabbā –
已对照

相传有一个人,未曾走过某条路,途中来到有水的沟壑,或来到横置于深水泥沼上、被烈日晒烫的石头,他没有整理好下衣、上衣就下到沟壑中,因怕资具被弄湿,又回到岸上立住;踏上石头,脚被烫到,又回到这一边立住。此中,犹如那人由于未整理好下衣、上衣,刚下到沟壑、刚踏上烫石,就退回而立于这一边;同样,瑜伽行者也由于未作前行之事,刚入非想非非想处,就退回而住立于无所有处。

Eko kira puriso ekaṃ maggaṃ agatapubbo antarā udakakandaraṃ vā gambhīraṃ udakacikkhallaṃ atikkamitvā ṭhapitaṃ caṇḍātapasantattapāsāṇaṃ vā āgamma taṃ nivāsanapāvuraṇaṃ asaṇṭhapetvāva kandaraṃ orūḷho parikkhāratemanabhayena punadeva tīre patiṭṭhāti. Pāsāṇaṃ akkamitvāpi santattapādo punadeva orabhāge patiṭṭhāti. Tattha yathā so puriso asaṇṭhapitanivāsanapāvuraṇattā kandaraṃ otiṇṇamattova, tattapāsāṇaṃ akkantamatto eva ca paṭinivattitvā oratova patiṭṭhāti, evaṃ yogāvacaropi pubbakiccassa akatattā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannamattova paṭinivattitvā ākiñcaññāyatane patiṭṭhāti.
缅 2.351已对照

而犹如以前走过那条路的人,来到那地方,把一块布牢牢地围作下衣,另一块拿在手中,越过沟壑,或只是踏一下烫石,就走到那边去;正是这样,已作前行之事的比丘入了非想非非想处,就在那之后成为无心者,触证灭而住。

Yathā pana pubbepi taṃ maggaṃ gatapubbapuriso taṃ ṭhānaṃ āgamma ekaṃ sāṭakaṃ daḷhaṃ nivāsetvā aparaṃ hatthena gahetvā kandaraṃ uttaritvā tattapāsāṇaṃ vā akkantamattakameva karitvā parato gacchati, evamevaṃ katapubbakicco bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvāva parato acittako hutvā nirodhaṃ phusitvā viharati.
880已对照

八百八十、「如何住立」者:如是入了的它,依时间的限定,以及中间没有寿尽、僧团的等候、导师的召唤,而有住立。

880. Kathaṃ ṭhānanti evaṃ samāpannāya panassā kālaparicchedavasena ceva antarāāyukkhayasaṅghapaṭimānanasatthupakkosanābhāvena ca ṭhānaṃ hoti.
881已对照

八百八十一、「如何出起」者:阿那含以阿那含果的生起,阿罗汉以阿罗汉果的生起——如是出起有两种。

881. Kathaṃ vuṭṭhānanti anāgāmissa anāgāmiphaluppattiyā, arahato arahattaphaluppattiyāti evaṃ dvedhā vuṭṭhānaṃ hoti.
882已对照

八百八十二、「出起者的心趣向什么」者:趣向涅槃。因为这已被说过:「贤友毗舍佉,已从想受灭等至出定的比丘,他的心趣向离(viveka),倾向离,投向离。」(《中部》1.464)

882. Vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hotīti nibbānaninnaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāra’’nti (ma. ni. 1.464).
883已对照

八百八十三、「已死者与已入[定]者有什么差别」者:这义也正是在经中已说过的。即如所说:「贤友,这已死、已命终者,他的身行已灭、已止息,语行……心行已灭、已止息,寿已尽,热已寂灭,诸根已坏。而这已成就想受灭的比丘,他的身行也已灭、已止息,语行……心行也已灭、已止息,[然而]寿未尽,热未寂灭,诸根未坏。」(《中部》1.457)

883. Matassa ca samāpannassa ca ko visesoti ayampi attho sutte vuttoyeva. Yathāha – ‘‘yvāyaṃ, āvuso, mato kālaṅkato, tassa kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā… cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu parikkhīṇo, usmā vūpasantā, indriyāni paribhinnāni. Yo cāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno, tassapi kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā… cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu aparikkhīṇo, usmā avūpasantā, indriyāni aparibhinnānī’’ti (ma. ni. 1.457).
884已对照

八百八十四、而在「灭尽定是有为的」等问中,[它]既不应说是有为的,也不应说是无为的,也不应说是世间的,也不应说是出世间的。为什么?因为依自性而言[它]不存在。然而由于它依入者而名为「已被入的」,所以可以说是完成的,而不是非完成的。

如是,这寂静的、为圣者所亲近的等至,

被称为「就在现法中的涅槃」,

诸智者修习圣慧之后便入[它]——

由于如此,所以入这[等至]的能力,

也被说为诸圣道中慧的功德利益。

884. Nirodhasamāpatti saṅkhatātiādipucchāyaṃ pana saṅkhatātipi asaṅkhatātipi lokiyātipi lokuttarātipi na vattabbā. Kasmā? Sabhāvato natthitāya. Yasmā panassā samāpajjantassa vasena samāpannā nāma hoti, tasmā nipphannāti vattuṃ vaṭṭati, no anipphannā.
Iti santaṃ samāpattiṃ, imaṃ ariyanisevitaṃ;
Diṭṭheva dhamme nibbānamitisaṅkhaṃ upāgataṃ;
Bhāvetvā ariyaṃ paññaṃ, samāpajjanti paṇḍitā.
Yasmā tasmā imissāpi, samāpattisamatthatā;
Ariyamaggesu paññāya, ānisaṃsoti vuccatīti.
已对照

应供性等的成就论

Āhuneyyabhāvādisiddhikathā
885缅 2.352已对照

八百八十五、「应供性等的成就(āhuneyyabhāvādisiddhi)」者:不仅入灭尽定的能力,而且这应供性等的成就也应知是这出世间慧的修习的功德利益。因为概括而言,由于已修习这四种[慧]中的任何一种,已修习慧的人便成为含天的世间的应供养者、应款待者、应奉施者、应合掌者,是世间无上的福田。

885. Āhuneyyabhāvādisiddhīti na kevalañca nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāva, ayaṃ pana āhuneyyabhāvādisiddhipi imissā lokuttarapaññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo. Avisesena hi catubbidhāyapi etissā bhāvitattā bhāvitapañño puggalo sadevakassa lokassa āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalīkaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa.
886已对照

八百八十六、而分别言之,此中首先,修习了第一道慧之后,以钝的观而来者,即使是钝根者,也名为极七有者,在七次善趣之有中轮回之后,作苦的终结。以中等的观而来的中根者,名为家家者,在两个或三个家族中奔驰、轮回之后,作苦的终结。以利的观而来的利根者,名为一种子者,只生起一次人的有,便作苦的终结。

886. Visesato panettha paṭhamamaggapaññaṃ tāva bhāvetvā mandāya vipassanāya āgato mudindriyopi sattakkhattuparamo nāma hoti, sattasugatibhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Majjhimāya vipassanāya āgato majjhimindriyo kolaṃkolo nāma hoti, dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Tikkhāya vipassanāya āgato tikkhindriyo ekabījī nāma hoti, ekaññeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti.
887已对照

八百八十七、修习了第二道慧之后,名为斯陀含,只来此世间一次,便作苦的终结。

887. Dutiyamaggapaññaṃ bhāvetvā sakadāgāmī nāma hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti.
888已对照

八百八十八、修习了第三道慧之后,名为阿那含。他依诸根的差别,以中般涅槃者、生般涅槃者、无行般涅槃者、有行般涅槃者、上流至色究竟者这五种[方式],是舍离此[世间]而[在彼]究竟者。此中,「中般涅槃者(antarāparinibbāyī)」者:生于任何一处净居有之后,未达寿量之中就般涅槃。「生般涅槃者(upahaccaparinibbāyī)」者:越过寿量之中而般涅槃。「无行般涅槃者(asaṅkhāraparinibbāyī)」者:以无行、无加行而令上位道生起。「有行般涅槃者(sasaṅkhāraparinibbāyī)」者:以有行、有加行而令上位道生起。「上流至色究竟者(uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī)」者:从所生之处向上,一直升到色究竟有,在那里般涅槃。

888. Tatiyamaggapaññaṃ bhāvetvā anāgāmī nāma hoti. So indriyavemattatāvasena antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañcadhā. Idha vihāyaniṭṭho hoti. Tattha antarāparinibbāyīti yattha katthaci suddhāvāsabhave upapajjitvā āyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyati. Upahaccaparinibbāyīti āyuvemajjhaṃ atikkamitvā parinibbāyati. Asaṅkhāraparinibbāyīti asaṅkhārena appayogena uparimaggaṃ nibbatteti. Sasaṅkhāraparinibbāyīti sasaṅkhārena sappayogena uparimaggaṃ nibbatteti. Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti yatthupapanno, tato uddhaṃ yāva akaniṭṭhabhavā āruyha tattha parinibbāyati.
889缅 2.353已对照

八百八十九、修习了第四道慧之后,有的成为信解脱者,有的成为慧解脱者,有的成为俱分解脱者,有的成为三明者,有的成为六神通者,有的成为达到无碍解之区分的大漏尽者。就此而说:「而他在道的刹那,名为解开那缠结;在果的刹那,缠结已解者成为含天的世间的最上应施者。」

889. Catutthamaggapaññaṃ bhāvetvā koci saddhāvimutto hoti, koci paññāvimutto hoti, koci ubhatobhāgavimutto hoti, koci tevijjo, koci chaḷabhiñño, koci paṭisambhidappabhedappatto mahākhīṇāsavo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘maggakkhaṇe panesa taṃ jaṭaṃ vijaṭeti nāma. Phalakkhaṇe vijaṭitajaṭo sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hotī’’ti.
已对照

由于圣慧的修习有如是众多的功德利益,

Evaṃ anekānisaṃsā, ariyapaññāya bhāvanā;
已对照

所以明智者应于其中生起爱乐。

Yasmā tasmā kareyyātha, ratiṃ tattha vicakkhaṇo.
890已对照

八百九十、而至此——

890. Ettāvatā ca –
已对照

「有慧之人安住于戒,修习心与慧;

Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;
已对照

热勤而审慎的比丘,他能解开此缠结。」——

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭanti. –
已对照

在以这首偈的戒、定、慧之门所教说的清净道中,连同功德利益的慧的修习已被阐明了。

Imissā gāthāya sīlasamādhipaññāmukhena desite visuddhimagge sānisaṃsā paññābhāvanā paridīpitā hotīti.
已对照

如是,在为令善人愉悦而造的《清净道论》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已对照

于慧的修习之部,

Paññābhāvanādhikāre
已对照

名为〈修慧功德利益的解说〉的

Paññābhāvanānisaṃsaniddeso nāma
已对照

第二十三章[终]。

Tevīsatimo paricchedo.
已对照

结语

Nigamanakathā
891缅 2.354已对照

八百九十一、而至此——

「有慧之人安住于戒,修习心与慧;

热勤而审慎的比丘,他能解开此缠结。」——

我们举出这首偈之后,曾说——

「如今,对于大仙所说的这首偈,

我如实解释它以戒等为区分的义,

「在胜者的教法中获得了极难获得的出家之后,

对那摄戒等的、安稳的、通往清净的正直之道,

「凡在此不如实了知的人,即使希求清净,

[这些]瑜伽者纵然精勤,也不能证得清净。

「为令他们生起愉悦,抉择极清净的、

依止住大寺者说法方式的——

「清净道,我将宣说;我恭敬地宣说它时,

一切希求清净的善人们,请[恭敬地]谛听。」

那[清净道]已被宣说了。

891. Ettāvatā ca –
‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;
Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti. –
Imaṃ gāthaṃ nikkhipitvā yadavocumha –
‘‘Imissā dāni gāthāya, kathitāya mahesinā;
Vaṇṇayanto yathābhūtaṃ, atthaṃ sīlādibhedanaṃ.
‘‘Sudullabhaṃ labhitvāna, pabbajjaṃ jinasāsane;
Sīlādisaṅgahaṃ khemaṃ, ujuṃ maggaṃ visuddhiyā.
‘‘Yathābhūtaṃ ajānantā, suddhikāmāpi ye idha;
Visuddhiṃ nādhigacchanti, vāyamantāpi yogino.
‘‘Tesaṃ pāmojjakaraṇaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ;
Mahāvihāravāsīnaṃ, desanānayanissitaṃ.
‘‘Visuddhimaggaṃ bhāsissaṃ, taṃ me sakkacca bhāsato;
Visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo’’ti.
Svāyaṃ bhāsito hoti.
892–893已对照

八百九十二、而此中——

对那些以戒等为区分的义,凡[所作的]抉择,

在五部的义注之理中所说的,

由于把那一切汇集起来、大多附以决断,

离一切混杂之过而被阐明了,

所以,希求清净、慧清净的诸瑜伽者,

对这《清净道论》应当恭敬。

892. Tattha ca –
Tesaṃ sīlādibhedānaṃ, atthānaṃ yo vinicchayo;
Pañcannampi nikāyānaṃ, vutto aṭṭhakathānaye.
Samāharitvā taṃ sabbaṃ, yebhuyyena sanicchayo;
Sabbasaṅkaradosehi, mutto yasmā pakāsito.
Tasmā visuddhikāmehi, suddhapaññehi yogihi;
Visuddhimagge etasmiṃ, karaṇīyova ādaroti.
893.
894缅 2.355已对照

八百九十三、

分别说者中最胜的、有名望的上座[部]诸师,

[即]住大寺者——生于其传承的、明智的、

以清净的削减为行的尊者僧伽波罗(Saṅghapāla),

具足律的正行、致力于行道、

心以忍、柔和、慈等功德为庄严——

我受了他的劝请,在造这[论]时,

怀着愿正法久住[之心],凡所得的福之积聚,

以它的威力,愿一切众生都安乐、增长。

Vibhajjavādiseṭṭhānaṃ, theriyānaṃ yasassinaṃ;
Mahāvihāravāsīnaṃ, vaṃsajassa vibhāvino.
Bhadantasaṅghapālassa, sucisallekhavuttino;
Vinayācārayuttassa, yuttassa paṭipattiyaṃ.
Khantisoraccamettādi-guṇabhūsitacetaso;
Ajjhesanaṃ gahetvāna, karontena imaṃ mayā.
Saddhammaṭṭhitikāmena, yo patto puññasañcayo;
Tassa tejena sabbepi, sukhamedhantu pāṇino.
894.
已对照

八百九十四、

这《清净道论》在此无有障碍地

以五十八诵分的圣典而完成;

如[它]那样,愿世间一切依于善的

心愿,都无有障碍地迅速、迅速成就。

Visuddhimaggo eso ca, antarāyaṃ vinā idha;
Niṭṭhito aṭṭhapaññāsa-bhāṇavārāya pāḷiyā.
Yathā tatheva lokassa, sabbe kalyāṇanissitā;
Anantarāyā ijjhantu, sīghaṃ sīghaṃ manorathāti.
895–896已对照

八百九十五、名为《清净道论》的[这部论],是由师长们赐名为「觉音(Buddhaghosa)」、应被称为「穆丹达凯达迦(Mudantakhedaka)人」的长老所作——[他]以至上清净的信、慧、精进为庄严,以戒、正行、正直、柔和等功德之聚而成就,能深入自宗与他宗义理的幽深之处,具足慧的通达,于含义注的三藏教法诸分类中[其]智之力无所障碍,是大文法家,具有由造诣圆满而生的甜美高雅之辞的言语之美,是言辞恰当而不虚妄之说的殊胜论师,是大诗人;[他]是那些在以六神通、无碍解等种种功德所庄严的上人法中慧无障碍的、作上座传承之灯的、住大寺的诸长老之传承的庄严者,[其]慧广博清净。

895. Parama visuddha saddhā buddhi vīriya paṭimaṇḍitena sīlācārajjava maddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamaya samayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattibhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā chaḷabhiññāpaṭisambhidādi bhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme appaṭihatabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena mudantakhedakavattabbena kato visuddhimaggo nāma.
896.
缅 2.356已对照

八百九十六、

愿它长住于世间,为寻求度脱世间者,

为诸善男子,指示戒等清净之理;

只要那心清净、如如[不动]、

于世间为世间最上的大仙「佛陀」之名,仍在世间流转。

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;
Dassento kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlādisuddhiyā.
Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;
Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.
已对照

如是,为令善人愉悦而造的《清净道论》之论说,

Iti sādhujanapāmojjatthāya katā visuddhimaggakathā,
已对照

依圣典的计数,计有五十八诵分。

Pāḷigaṇanāya pana sā aṭṭhapaññāsabhāṇavārā hotīti.
已对照

《清净道论》论书,终。

Visuddhimaggapakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.